Lihat sumber Skala Mohs

[[File:Escala_de_Mohs.001_-_MSNBrussel.JPG|thumb|right|280px|Skala Mohs]]

'''Skala kekerasan mineral Mohs''' mengklasifikasikan resistensi goresan terhadap berbagai [[mineral]] melalui kemampuan suatu bahan keras menggores bahan yang lebih lunak. Skala ini diciptakan tahun 1812 oleh [[geologi|geolog]] dan [[mineralogi|mineralog]] Jerman [[Friedrich Mohs]] dan merupakan satu dari beberapa definisi [[kekerasan (teknik material)|kekerasan]] dalam [[teknik material]].<ref>Encyclopædia Britannica. 2009. Encyclopædia Britannica Online. 22 Feb. 2009 [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/387714/Mohs-hardness "Mohs hardness."]</ref> Metode perbandingan kekerasan dengan melihat mineral mana yang mampu menggores mineral lain sudah lama ada, pertama kali disebutkan oleh [[Theophrastus]] dalam tulisannya ''Tentang Batuan'' sekitar tahun 200 SM, diikuti [[Plinius yang Tua]] dalam ''[[Naturalis Historia]]'' sekitar tahun 77 M.<ref>[http://www.farlang.com/gemstones/theophrastus-on-stones/page_148/view?searchterm=scratch Theophrastus on Stones]</ref><ref>Pliny the Elder.Naturalis Historia.Book 37.Chap. 15. [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+37.15 ADamas: six varieties of it. Two remedies.]</ref><ref>Pliny the Elder.Naturalis Historia.Book 37.Chap. 76. [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+37.76 The methods of testing precious stones.]</ref>

== Mineral ==
Skala kekerasan mineral Mohs didasarkan pada kemampuan satu sampel materi alami untuk menggores materi yang lain. Sampel materi yang digunakan Mohs adalah semua mineral. Mineral adalah zat murni yang ditemukan di alam sekitar. Batuan terbuat dari satu atau beberapa mineral.<ref>Learn science, Intermediate p. 42</ref> Sebagai zat alami terkeras yang pernah ada ketika skala ini dibuat, [[intan]] ditempatkan di puncak skala. Kekerasan bahan diukur terhadap skala ini dengan menemukan bahan terkeras yang dapat menggores suatu bahan lunak atau sebaliknya. Misalnya, jika beberapa bahan mampu digores oleh apatit, tetapi tidak dengan fluorit, maka kekerasannya pada skala Mohs dapat menempati nilai 4 dan 5.<ref>American Federation of Mineralogical Societies. [http://www.amfed.org/t_mohs.htm "Mohs Scale of Mineral Hardness"]</ref>

Skala Mohs adalah skala [[Tingkat pengukuran#Skala ordinal|ordinal]] murni. Misalnya, [[korundum]] (9) dua kali lebih keras daripada [[topaz]] (8), tetapi intan (10) hampir empat kali lebih keras daripada korundum. Tabel di bawah memperlihatkan perbandingan dengan kekerasan absolut yang diukur menggunakan [[sklerometer]] dengan contoh gambar.<ref>Amethyst Galleries' Mineral Gallery [http://www.galleries.com/minerals/hardness.htm What is important about hardness?]</ref><ref>Inland Lapidary [http://www.inlandlapidary.com/user_area/hardness.asp Mineral Hardness and Hardness Scales]</ref>

{| class="wikitable sortable" style="text-align:center"
|-
!Kekerasan Mohs
!Mineral
!Rumus
kimia
!Kekerasan absolut
!Gambar
|-
|'''1'''
|[[Talek]]
|Mg<sub>3</sub>Si<sub>4</sub>O<sub>10</sub>(OH)<sub>2</sub>
|1
|
|-
|'''2'''
|[[Gipsum]]
|CaSO<sub>4</sub>·2H<sub>2</sub>O
|3
|
|-  
|'''3'''
|[[Kalsit]]
|CaCO<sub>3</sub>
|9
|
|-
|'''4'''
|[[Fluorit]]
|CaF<sub>2</sub>
|21
|
|-
|'''5'''
|[[Apatit]]
|Ca<sub>5</sub>(PO<sub>4</sub>)<sub>3</sub>(OH<sup>–</sup>,Cl<sup>–</sup>,F<sup>–</sup>)
|48
|
|-
|'''6'''
|[[Feldspar Ortoklas]]
|KAlSi<sub>3</sub>O<sub>8</sub>
|72
|
|-
|'''7'''
|[[Kuarsa]]
|SiO<sub>2</sub>
|100
|
|-
|'''8'''
|[[Topaz]]
|Al<sub>2</sub>SiO<sub>4</sub>(OH<sup>–</sup>,F<sup>–</sup>)<sub>2</sub>
|200
|
|-
|'''9'''
|[[Korundum]]
|Al<sub>2</sub>O<sub>3</sub>
|400
|
|-
|'''10'''
|[[Intan]]
|C
|1600
|
|}

Pada skala Mohs, [[grafit]] (bagian utama dari "ujung" [[pensil]]) memiliki tingkat kekerasan 1,5; [[kuku]] 2,2–2,5; koin tembaga 3,2–3,5; pisau saku 5,1; badan pisau 5,5; kaca jendela 5,5; dan [[file (alat)|file]] 6,5.<ref>William S. Cordua. [http://www.gemcutters.org/LDA/hardness.htm The Hardness of Minerals and Rocks]. ''Lapidary Digest''. 1998. Hosted at [http://www.gemcutters.org/ International Lapidary Association]</ref> Sebuah [[garis (mineralogi)|pelat garis]] ([[porselen]] non-kaca) memiliki tingkat kekerasan 7,0. Penggunaan bahan-bahan biasa dengan kekerasan yang sudah diketahui dapat menjadi cara sederhana untuk memperkirakan posisi suatu mineral pada skala ini.<ref>Encyclopædia Britannica. 2009. Encyclopædia Britannica Online. 22 Feb. 2009 [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/387714/Mohs-hardness "Mohs hardness."]</ref>

== Daftar mineral ==
Tabel di bawah berisi daftar mineral dan skala Mohsnya:

{| class="wikitable"

|-
!Kekerasan
!Zat atau mineral
|-
|align="center"|0.2–0.3
|[[sesium]], [[rubidium]]
|-
|align="center"|0.5–0.6
|[[litium]], [[natrium]], [[kalium]]
|-
|align="center"|1
|[[talk]]
|-
|align="center"|1.5
|[[galium]], [[stronsium]], [[indium]], [[tin|timah]], [[barium]], [[talium]], [[timbal]], [[grafit]]
|-
|align="center"|2
|[[boron nitrida]] heksagonal,<ref>l. i. berger "semiconductor materials" crc press, 1996 isbn 0849389127, p. 126</ref> [[kalsium]], [[selenium]], [[kadmium]], [[sulfur]], [[telurium]], [[bismut]]
|-
|align="center"|2.5–3
| [[magnesium]], [[emas]], [[perak]], [[aluminium]], [[seng]], [[lantanum]], [[serium]], [[Jet (lignit)|jet]] (lignit)
|-
|align="center"|3
| [[kalsit]], [[tembaga]], [[arsenik]], [[antimon]], [[torium]], [[dentin]]
|-
|align="center"|4
| [[fluorit]], [[besi]], [[nikel]]
|-
|align="center"|4–4.5
|[[platinum]], [[baja]]
|-
|align="center"|5
| [[apatit]], [[kobal]], [[zirkonium]], [[paladium]], [[tooth enamel]], [[obsidian]] (kaca vulkanik)
|-
|align="center"|5–5.5
| [[lazuardi]]
|-
|align="center"|5.5
| [[berilium]], [[molibdenum]], [[hafnium]]
|-
|align="center"|6
| [[ortoklas]], [[titanium]], [[mangan]], [[germanium]], [[niobium]], [[rodium]], [[uranium]]
|-
|align="center"|6–7
| [[kaca]], [[kuarsa gabungan]], [[besi pirit]], [[silikon]], [[rutenium]], [[iridium]], [[tantalum]], [[opal]]
|-
|align="center"|7
| [[kuarsa]], [[vanadium]], [[osmium]], [[renium]]
|-
|align="center"|7.5–8
| [[baja keras]], [[tungsten]], [[zamrud]], [[spinel]], [[Phenakite]], [[beril]], [[Euclase]], [[zirkon]]
|-
|align="center"|8
| [[topaz]], [[zirkonia kubik]]
|-
|align="center"|8.5
| [[krisoberil]], [[kromium]], [[Yttrium aluminium garnet]] (YAG)
|-
|align="center"| 9–9.5
| [[korundum]] ([[rubi]], [[safir]]), [[silicon carbide|silikon karbida (karborundum)]], [[tungsten karbida]], [[titanium karbida]], [[stisovit]], [[boron karbida]]
|-
|align="center"|9.5–10
| [[renium diborida]], [[tantalum karbida]], [[titanium diborida]], [[boron]] <ref>Weintraub E. ''On the properties and preparation of the element boron''. ''J. Ind. Eng. Chem''. 1911. Vol. 3 (5). hlm. 299–301. doi:10.1021/ie50029a007.</ref><ref>V. L. Solozhenko. ''On the hardness of a new boron phase, orthorhombic γ-b 28''. ''Journal of superhard materials''. 2008. Vol. 30 (6). hlm. 428–429. doi:10.3103/s1063457608060117.</ref><ref>Zarechnaya, E. Yu. ''Superhard semiconducting optically transparent high pressure phase of boron''. ''Phys. Rev. Lett''. 2009. Vol. 102 (18). hlm. 185501. doi:10.1103/physrevlett.102.185501.</ref>
|-
|align="center"|10
| [[intan]]/[[berlian]] ([[diamond]]), [[karbonado]] (berlian hitam)
|-
|align="center"|>10
| [[nanorod intan agregat|intan nanokristalin]] (hiperintan, fulerit ultrakeras)
|}

== Kekerasan (Vickers) ==
Perbandingan antara Kekerasan (Mohs) dan [[uji kekerasan Vickers|Kekerasan (Vickers)]]:<ref>[http://www.mindat.org/min-1911.html Mindat.org].</ref>

{|class="wikitable"
!Nama<br />mineral
!Kekerasan (Mohs)
!Kekerasan (Vickers)<br />kg/mm<sup>2</sup>
|-
|[[Grafit]]||1 - 2||VHN<sub>10</sub>=7 - 11
|-
|[[Tin]]||1½ - 2||VHN<sub>10</sub>=7 - 9
|-
|[[Bismut]]||2 - 2½||VHN<sub>100</sub>=16 - 18
|-
|[[Emas murni|Emas]]||2½ - 3||VHN<sub>10</sub>=30 - 34
|-
|[[Perak]]||2½ - 3||VHN<sub>100</sub>=61 - 65
|-
|[[Kalkosit]]||2½ - 3||VHN<sub>100</sub>=84 - 87
|-
|[[Tembaga murni|Tembaga]]||2½ - 3||VHN<sub>100</sub>=77 - 99
|-
|[[Galena]]||2½||VHN<sub>100</sub>=79 - 104 
|-
|[[Spalerit]]||3½ - 4||VHN<sub>100</sub>=208 - 224
|-
|[[Heazlewoodit]]||4||VHN<sub>100</sub>=230 - 254
|-
|[[Karolit]]||4½ - 5½||VHN<sub>100</sub>=507 - 586
|-
|[[Goetit]]||5 - 5½||VHN<sub>100</sub>=667
|-
|[[Hematit]]||5 - 6||VHN<sub>100</sub>=1,000 - 1,100
|-
|[[Kromit]]||5½||VHN<sub>100</sub>=1,278 - 1,456
|-
|[[Anatas]]||5½ - 6||VHN<sub>100</sub>=616 - 698
|-
|[[Rutil]]||6 - 6½||VHN<sub>100</sub>=894 - 974
|-
|[[Pirit]]||6 - 6½||VHN<sub>100</sub>=1,505 - 1,520
|-
|[[Bowieit]]||7||VHN<sub>100</sub>=858 - 1,288 
|-
|[[Euklas]]||7½||VHN<sub>100</sub>=1,310 
|-
|[[Kromium]]||9||VHN<sub>100</sub>=1,875 - 2,000 
|-
|}

== Lihat pula ==
* [[Skala Brinell]]
* [[Kekerasan]]
* [[Kekerasan elemen (halaman data]]

* [[Uji kekerasan Knoop]]
* [[Uji kekerasan Meyer]]

== Referensi ==
<references />

== Sumber dan atribusi ==

Konten artikel ini diadaptasi dari [https://id.wikipedia.org/w/index.php?title=Skala+Mohs&oldid=29063224 Wikipedia bahasa Indonesia], revisi 29063224 (2026-03-23T17:17:27Z), yang tersedia berdasarkan lisensi Creative Commons Atribusi-BerbagiSerupa (CC BY-SA). Gambar pada artikel ini bersumber dari Wikimedia Commons dan mengikuti ketentuan lisensi masing-masing berkas. Mohon gunakan konten dan media secara bijak serta sesuai dengan ketentuan lisensi yang berlaku.

<!-- WIKI_UNISSULA_PRESENTATION_V4 -->